Miecz z Krzyżownik

W katedrze w Poznaniu, u szczytu północnej nawy, eksponowana jest replika tzw. miecza św. Piotra, którego oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego. Niestety, o jego istnieniu, pochodzeniu i legendzie go otaczającej wie niewielu poznaniaków (można o tym przeczytać klikając tutaj).

Lecz nie tylko katedra poznańska, ale także Krzyżowniki-Smochowice mają „swój” miecz – nie otacza go żadna legenda, ale za to jest o setki lat starszy od tego z Ostrowa Tumskiego. Jest to znajdujący się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Poznaniu miecz pochodzący z czasów kultury łużyckiej, a więc środkowej i młodszej epoki brązu (ok. 1300-400 r. p.n.e.). 

Miecz z Krzyżownik
(kliknij, aby powiększyć)

W 1910 r. znalazł go w Krzyżownikach, na torfowisku nad Jeziorem Kierskim, gospodarz Paul – właściciel tego terenu, i powiadomił rezydującego w Dopiewie komisarza dystryktu Rainersa. Podczas okupacji, ok. 1940 r., niemiecki pracownik Muzeum Archeologicznego w Poznaniu (wówczas Landesamt für Vorgeschichte Posen) sporządził kartę katalogową opatrzoną rysunkiem poglądowym. Oto jej tłumaczenie:  

„F.O. [?] Steineck (Krzyzownik). Powiat poznański zachodni

Miecz z brązu, z torfowiska (nad jeziorem) będącego własnością Paula z Krzyżownik.

Owalna rękojeść, dyskoidalna, wklęsła głowica i płaski guz. Podobno znaleziony przez rolnika nad Jeziorem Kierskim. Na rękojeści wybity ornament, częściowo złuszczony. W górnej części głowicy również wybity ornament, który na skutek odpadnięcia powierzchni jest poważnie zniszczony. Wszystkie linie są poczwórne, z wyjątkiem małych kółek z liniami okalającymi.

Informacja od komisarza dystryktu Rainersa. Dopiewo, 27 kwietnia 1910 r.”

Karta katalogowa sporządzona w 1940 r.
(kliknij, aby powiększyć)

Dlaczego w kościele parafialnym w Krzyżownikach-Smochowicach, w jakimś widocznym miejscu, nie miałaby zawisnąć replika miecza tutaj znalezionego? Jeśli ktoś chciałby ofiarować wotum dziękczynne, to z radością odstąpię mu ten pomysł. A może w ogóle dałoby się jakoś rozsądnie wykorzystać wizerunek krzyżownickiego miecza, choćby jako przypomnienie, że tutaj również działa się historia.

Oryginalny zapis na karcie katalogowej brzmi: F. O. Steineck (Krzyzownik) Kr. Posen-West. Mbl. Im Torfmoor (am See) von Bes. Paul – Krz. Bronzenschwert. ovalen Griff, scheibenförmiger, konkaver Knauf & Flacher Knopf. Angeblich gefunden von einem Bauern am Ketscher See. Das gepunzte Ornament am Griffe z. T. abgeblättert. Auf der Oberseite des Knaufs ebenfalls ein gepunztes Ornament das durch Abspringen der Oberflache stark zerstört ist. Mit Aus, nähme der kl. Kreise nicht der Umfassungslinien geien alle Nach. Mitteilung v. Distriktkomissar Rainers. Dopiew am 27 IV 10. 

(źródła: Cyfrowe Repozytorium Lokalne Poznań CYRYL, Nawrot E., Dzieje Kiekrza i okolicy, Poznań 2000).

Wczesnohistoryczna osada w poznańskich Krzyżownikach

30 marca 1937 r. dr Aleksandra Karpińska, pracownik Muzeum Prahistorycznego w Poznaniu, przeprowadziła w Krzyżownikach, na terenie sadu należącego do gospodarza Stanisława Jaskuły, badanie archeologiczne, podczas którego stwierdziła obecność w tym miejscu średniowiecznej osady. W archiwach poznańskiego Muzeum Archeologicznego zachowała się następująca sporządzona przez nią notatka (patrz: zdjęcie): 

Notatka dr A. Karpińskiej
(kliknij, aby powiększyć)

„Krzyżowniki, stan. II

D. 25-go marca 1937 zawiadomił nas p. Stan. Jaskuła, gospodarz z Krzyżownik, że w nowo założonym sadzie jego natrafiono przy kopaniu dołów pod drzewa na kamienie i na skorupy. Badania [wyraz nieczytelny] nastąpiły d. 30 marca 1937. Stwierdziłam na miejscu, że znajdowała się tu duża osada średniowieczna i młodsza, kopanie próbne wykazało fundamenty z kilku warstw kamieni, poniżej znalazły się skorupy wczesnohist., czarna przepalona ziemia w głębokości 60 cm. Należałoby całą tę przestrzeń splanować w kierunku poziomym, wystąpiłyby wtedy zarysy starszych i młodszych chat wzgl. osad. – Skorupy leżą na całej przestrzeni sadu, zebrałam tylko niewielką ilość z południowo wschodniej i połudn. części sadu. [podpis]”

A. Karpińska uzyskała tytuł doktorski w 1925 r., a jej praca zatytułowana Kurhany z okresu rzymskiego w Polsce ze szczególnem uwzględnieniem typu siedlemińskiego była pierwszą napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Kostrzewskiego, wybitnego archeologa i mieszkańca okolic opisywanych w tym blogu. Dr Karpińska do II wojny światowej była asystentką prof. Kostrzewskiego i pracownikiem naukowym Muzeum Prahistorycznego w Poznaniu (w 1949 r. nastąpiła zmiana  nazwy tej instytucji na obecną: Muzeum Archeologiczne). Podczas okupacji aresztowana przez niemiecką tajną policję i uwięziona w katowniach Fortu VII; 25 kwietnia 1940 r. przewieziona do kobiecego obozu koncentracyjnego w Ravensbrück w Brandenburgii. Jej dalszy los pozostaje nieznany.

(Źródła: Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, „Lustracja terenowa A. Karpińskiej w miejscu odkrycia osady średniowiecznej na terenie Krzyżownik (stan. 2)” w zespole: Dokumentacja wykopalisk archeologicznych w Poznaniu i okolicach 1892–1937 (CYRYL Cyfrowe Repozytorium Lokalne Poznań, [CYRYL_2_0_28_0002]); Wykaz imienny Polek więźniarek politycznych obozu Ravensbrück opracowany przez Janusza Stankiewicza na podst.: Kiedrzyńska W., Ravensbrück, Warszawa 1965; Kostrzewski J., Z dziejów mego życia, Poznań 1970).