Blog ten, prowadzony w 2015 roku, nie jest już aktualizowany. Był poświęcony historii i teraźniejszości obszaru dzisiejszego Osiedla Krzyżowniki-Smochowice w Poznaniu. Autor gromadził i publikował materiały dotyczące wydarzeń, które miały miejsce na tym terenie od czasów średniowiecza – od 1388 r., gdy nazwa należącej do rycerzy maltańskich (joannitów) wsi Krzyżowniki po raz pierwszy została odnotowana w źródłach pisanych – aż po aktualne wydarzenia na Smochowicach. Czytelnik znajdzie tu również wyjaśnienie pochodzenia oraz znaczenia obu tych nazw.

środa, 21 stycznia 2015

Krzyżowniki i Smochowice. Kalendarium 1388-2015 (stale uzupełniane)


XIV wiek

Rok 1388

● Wieś Krzyżowniki pierwszy raz została wspomniana w pisanych źródłach historycznych; jej mieszkańcy na tzw. rokach, czyli posiedzeniu sądu, uiścili jakąś opłatę – nie wiadomo jednak jakiego rodzaju ani jakiej wysokości. W tym czasie Krzyżowniki miały należeć do opola chojnickiego (w średniowieczu, u Słowian zachodnich, opole stanowiło rodzaj terytorialnej organizacji sąsiedzkiej); jego centrum stanowiła nieistniejąca już wieś Chojnica, której pozostałości znajdują się na terenie poligonu w Biedrusku. Warto jednak dodać, że część historyków, przede wszystkim prof. F. Bujak (1875-1953), wykładowca historii społecznej i gospodarczej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Warszawskim, kwestionowało to założenie udowadniając, że wsie leżące tak blisko Poznania, w tym Krzyżowniki, nie mogły stanowić czoła tego opola. Ze względu na skąpe źródła kwestia pozostaje nierozstrzygnięta. 

Należy tutaj zauważyć, że choć pierwszy zapis dotyczący Krzyżownik pochodzi z 1388 r., to wieś mogła powstać już kilkadziesiąt lat wcześniej, po 1335 r., gdy Stefan z Górki, podstoli poznański, zaproponował joannitom objęcie leżących na południowo-wschodnim krańcu Jeziora Kierskiego wsi Kanclerzewice i Rangocino w zamian za oddanie mu Andrzejowa (o czym pisze dr S. Karwowski w pracy pt. Komandorya i kościół św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu). Komandor Helman przystał na zamianę, ale zastrzegł sobie prawo dalszego poboru dziesięciny z Andrzejowa (czego potwierdzeniem jest przywilej króla Kazimierza Wielkiego znaleziony w ołtarzu kościoła św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu). Podobne zastrzeżenie może świadczyć o stosunkowo niewielkiej wartości obu wsi podarowanych przez Górkę. Dlatego joannici założyli tam nową wieś Krzyżowniki, która w niedługim czasie wchłonęła podupadające Rangocino, a później Kanclerzewice. 

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1388 chojnickie opole (Lek. 1 nr 392); 1508 n. pow. pozn. (ASK I 3, 9); 1510 n. par. Kiekrz, dek. Oborniki (LBP 82) [s. 524]; (źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya i kościół św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu”, w: Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego na r. 1909, t. XXXVI, Poznań 1911, s. 12).

Rok 1396

● Po raz drugi Krzyżowniki wzmiankowane są w pisemnych źródłach historycznych. Tym razem Bieniasz, komandor poznańskich joannitów, dowodził przed sądem, że oddał w zastaw Mikołajowi z Krzyżownik cztery ślady roli (ok. 56 hektarów) za sumę 10 grzywien srebra. 

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „Krzyżowniki. Własn. kl. joan. k. Poznania. 1396 Bieniasz komandor joan. przeprowadza dowód, że Mikołaj miał od niego w zastawie 4 śl. roli za 10 grz. (WR 1 nr 215) [s. 524]; 1400 Bieniasz komandor, 1402-03 komandor [s. 524]).

Rok 1400

● Bieniasz zapowiedział podległe mu dobra zakonne w Krzyżownikach. W staropolszczyźnie „zapowiadać” oznaczało ogłosić zakaz korzystania z rzeczy (zwł. z nieruchomości i płynących z niej dochodów) oraz podejmowania jakichkolwiek czynności prawnych z nią związanych.

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1400 Bieniasz komandor kl. joan. k. Poznania zapowiada swe dobra, m. in. K. (KP nr 666)” [s. 524])


XV wiek

Rok 1402 

● Bieniasz – VIII komandor poznańskich joannitów, właścicieli Krzyżownik, „zapowiedział” wobec sąsiadów zarośla w Krzyżownikach, Baranowie i Suchym Lesie (w staropolszczyźnie „zapowiadać” oznaczało ogłosić zakaz korzystania z rzeczy, zwł. z nieruchomości i płynących z niej dochodów oraz podejmowania jakichkolwiek czynności prawnych z nią związanych). Zapowiedź świadczy, że wspomniani sąsiedzi samowolnie, stale lub czasowo korzystali z części dóbr joannickich na tym terenie i zapewne – skoro Bieniasz ogłosił formalny zakaz – rościli sobie do tego jakieś prawa.    

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1400 Bieniasz komandor kl. joan. k. Poznania zapowiada swe dobra, m. in. K. (KP nr 666)”[s.524]; „Bieniasz komandor kl. joan. k. Poznania [ Święty Jan k. Poznania] zapowiada swoje posiadłości (…) wobec ich sąsiadów (KP nr 666) [s. 11]);.

Rok 1403

● Bieniasz ponownie zapowiedział dobra w Krzyżownikach, Baranowie i Suchym Lesie, i przez woźnego zapowiedział sąd; oznacza to, że sąsiedzi nie zastosowali się do zakazu ogłoszonego rok wcześniej. ● Nowym IX komandorem joannitów został Olbracht ● Komandor Olbracht odrzucił pretensje Macieja z Dupiewa (dzisiejszego Dopiewa) do rzekomo należnych mu trzech grzywien (srebra).

(źródła: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: 1402 tenże [Bieniasz] zapowiada zarośla w Krzyżownikach, Suchym Lesie i B. (KP nr 1074); 1403 tenże zapowiada przez woźnego sąd”.[s.11]; „1403 Olbracht komandor joan. odpiera pretensje Macieja z Dupiewa w sprawie 3 grz. [czynszu?] z V. K. (KP nr 1191)” [s. 524]; „Dokumenty Joannickie/Maltańskie w Archiwum Państwowym w Poznaniu”, w: Poznański Rocznik Archiwalno-Historyczny nr 8/9, 2001-2002, s. 215-223)

Rok 1404

● Komandor Olbracht toczył proces z Andrzejem Krupką herbu Jastrzębiec ze Skórzewa; Krupka dowodził, że jakiś Jędrzej (zapewne poddany Olbrachta) zabrał sieć rybacką innemu Jędrzejowi (najpewniej poddanemu Krupki), a zajście miało miejsce w Krzyżownikach.

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Georgaficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1404 [tenże] komandor joan. toczy proces z Andrzejem Krupką ze Skórzewa, który dowodzi, że Jędrzej [Krupka?] zabrał Jędrzejowi [jakiemu?] sieć w K. (WR 1 nr 747)” [s. 524])

Rok 1405

● Sąd poleca zwołanie opola (rodzaj terytorialnej organizacji sąsiedzkiej) dla rozstrzygnięcia sporu o rozgraniczenie wsi Krzyżowniki i Strzeszyn toczonego przez komandora Olbrachta i Jakuba Prusieckiego ● W Krzyżownikach mieszkają kmiecie: Andrzej, Wawrzyniec, Mikołaj z Gołańczyc i Jan Chudy (kmieciem nazywano chłopa uprawiającego ziemię o powierzchni co najmniej jednego łana, czyli ok. 20 hektarów, płacącego z niej czynsz i zobowiązanego do pracy w folwarku – początkowo przez jeden dzień). Źródła wymieniają także Gniewomira – włodarza folwarku (łac. villicus). Sołtysem Krzyżownik jest Lasota.

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: 1405-06 Olbracht i Bogusz komandorzy joan. toczą proces z Jakuszem Prusieckim o rozgraniczenie wsi K. i Strzeszyn (KP nr 2268, 2423, 2487, 2713, 2733); 1405 Andrzej [kmieć] z K. (WR I nr 754); 1405 Wawrzyniec kmieć z K., Mik. Gołańczyc [kmieć] z K., Gniewomir wieśniak (villicus) z K., Jan Chudy [kmieć] z K. (WR 1 nr 763). [s. 524])

Zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu określa Gniewomira „wieśniakiem”; niewątpliwie jest to pomyłka, bowiem wieśniak to agrestis, agricola, bubulcus, faeniseca, paganus, petro, tymczasem villicus, zarówno w łacinie klasycznej jak średniowiecznej, oznaczał nadzorcę, włodarza, zarządcę czyjegoś majątku.

Rok 1406

● Kolejnym X komandorem poznańskich joannitów – właścicieli Krzyżownik, został Bogusz.

(źródło: „Dokumenty Joannickie/Maltańskie w Archiwum Państwowym w Poznaniu”, w: Poznański Rocznik Archiwalno-Historyczny nr 8/9, 2001-2002, s. 215-223)

Rok 1407

● Jan, kmieć z Krzyżownik, toczył proces z Wierzbiętą z Wir; nie zachował się zapis, co było przedmiotem sporu, ale wiadomo, że podczas procesu Wierzbięta dowodził, że przez trzy lata posiadał sołectwo w Wirach (trzeba tutaj zastrzec, że wg autorów Słownika Historyczno-Geograficznego Ziem Polskich w Średniowieczu analiza źródła nie daje pewności, o których Krzyżownikach mowa – tych nad Jeziorem Kierskim, czy koło Kleszczewa; trudno też snuć przypuszczenia, bo Wiry leżą równie daleko od obu Krzyżownik).

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1407 Jan kmieć z K. toczy proces z Wierzbiętą z Wir, który dowodzi, że sołectwo w Wirach posiadał przez 3 lata (WR 1 nr 627)” [s. 524])

Rok 1408

4 lipca. Król Władysław Jagiełło nadał poznańskim joannitom poradlne z ich dóbr, m.in. z Krzyżownik (poradlne było daniną uzależniona od rozmiarów uprawianej ziemi, którą ustanowił król Kazimierz Wielki) – odtąd kmiecie z dóbr krzyżownickich płacili poradlne nie królowi, lecz braciom-rycerzom.

(źródło: Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. VII, nr 609, sygn. AZK 1850)

Rok 1417

XI Komandorem poznańskich joannitów był Bozdech (zwany też Bezdechem lub Rozdechem)

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya i kościół św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu”, w: Roczniki 
Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego na r. 1909, t. XXXVI, Poznań 1911, s. 22)

Rok 1429

XII komandorem poznańskich joannitów, właścicieli Krzyżownik, był Jakób.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya i kościół św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu”, w: Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego na r. 1909, t. XXXVI, Poznań 1911, s. 23)

Rok 1430
 
● Ramsza z Golęczewa kwestionuje szlachetne urodzenie Lasoty – sołtysa Krzyżownik. W odpowiedzi Lasota dowodzi swej przynależności do herbu Grzymała.

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1430 szl. Lasota sołtys z K. naganiony przez Ramsza z Golęczewa przeprowadza wywód swego szlachectwa z h. Grzymała (WR 1 nr 1354)” [s. 525])

Rok 1433

XIII komandorem poznańskich joannitów, właścicieli Krzyżownik, był Predel.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 23)

Rok 1436

XIV komandorem poznańskich joannitów został Michał Rudzki.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 23)

Rok 1437 

● Szymon z Krzyżownik, wraz z żoną Łucją i synem Mikołajem, sprzedali ks. Janowi prawo do jednej z dziesięciu grzywien czynszu z sołectwa w Krzyżownikach. Świadkiem transakcji był komandor klasztoru joannitów – właścicieli wsi. Ks. Jan był jednym z altarystów (ołtarzników) poznańskiej katedry – opiekował się i odprawiał Msze przy ołtarzu św. Michała i Wszystkich Aniołów, a uzyskiwane stypendia były głównym źródłem jego utrzymania. ● Sołtysem wsi Krzyżowniki był Mikołaj Lasota. 

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: 1437 Szymon z K. z ż. Łucją i s. Mikołajem sprzedaje Janowi altaryście altarii Ś. Michała i Wszystkich Aniołów w kat. pozn. 1 grz. czynszu od sumy głównej 10 grz. na sołectwie w K., w obecności komandora kl. joan., który jest dziedzicem tej wsi (Wp. 5 nr 600) [s. 525]; „ok. 1437? Mik. Lasota sołtys z K. (SBP w indeksie z podaniem błędnej strony; właściwej nie udało się ustalić” [s. 525])
 

Rok 1448

XV komandorem poznańskich joannitów, właścicieli Krzyżownik, był Tomasz (Tomisław) Chełmski.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 24)

Rok 1460

● Jan, sołtys z Krzyżownik, był winien siedem grzywien Kasprowi Heydzie – rajcy (radnemu) poznańskiemu (trzeba tutaj uczynić podobne zastrzeżenie, jak przy wydarzeniu z 1407 r.).

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu:1460 Jan sołtys z C. winny jest Kasprowi Heyda rajcy pozn. 7 grz. (AR nr 885)” [s. 525])

Rok 1464

XVI komandorem poznańskich joannitów, właścicieli Krzyżownik był Wincenty.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 25)

Rok 1465

XVI komandorem poznańskich joannitów był Jan z Pampowa.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 25-26)

Rok 1474

● 4 maja. Komandor Jan z Pampowa herbu Gozdawa, Jakób – proboszcz kościoła św. Jana, Jan z Mieszkowa i Mikołaj z Poznania, zeznają, że sprzedali Mikołajowi Mice pięć złotych węgierskich rocznego czynszu z Krzyżownik płaconego corocznie przez sołtysa Marcina Golonkę oraz kmieci Andrzeja Golonkę i Jarosława Bogdana.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 27)

Rok 1475

● Wieś Krzyżowniki nie zapłaciła podatków (znów nie ma pewności czy chodzi o Krzyżowniki w parafii kierskiej czy tuleckiej).

(źródło: zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu:1475 wieś C. nie płaci podatków (PZ 20, 26v)” [s. 524])

Rok 1476

● XVIII Komandorem poznańskich joannitów, właścicieli Krzyżownik, został Klemens Skoraczewski.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 27)

Rok 1484

● XIX komandorem poznańskich joannitów był Jan Helgoth.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 28)

Rok 1493

● Kolejnym, XX komandorem joannitów był Andrzej Górski herbu Łodzia.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 29)

Rok 1496

● 2 grudnia. Piotr Siedlecki przedstawił kapitule katedralnej list czyniący go XXI komandorem poznańskich joannitów.

(źródło: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 30)

Rok 1499

● XXII komandorem poznańskich joannitów i dziedzicem Krzyżownik był Mikołaj Krzyszkowski. ● Wieś nie zapłaciła podatków.

(źródła: dr S. Karwowski, „Komandorya…”, s. 31; zapis w Słowniku Historyczno-Geograficznym Ziem Polskich w Średniowieczu: „1499 wieś K. nie płaci podatków (PG 62, 11v)” [s.524])